Fotografia bez obiektywu, tekturowe pudełko zamiast profesjonalnego aparatu i światło, które powoli maluje obrazy – tak rodzi się sztuka gdańskiej artystki Magdaleny Nowak. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku pracuje na styku rysunku, fotografii, cyjanotypii i ilustracji. Jej rozpoznawalne autoportrety oraz poetyckie wizje badają relacje między człowiekiem, czasem a naturą. W swojej twórczości artystka sięga po dawną technikę camera obscura, czyniąc z niej narzędzie nowoczesnego eksperymentu. Prace Nowak gościły w galeriach na całym świecie, m.in. na prestiżowej wystawie 11th MIRA Pinhole Photography 2025 w Porto. Jej wizja artystyczna przyciąga coraz większą uwagę krytyków i miłośników sztuki, o czym donosi portal igdansk.com.
Artykuł przybliża proces kształtowania się świata artystycznego Magdaleny Nowak, jej fascynację fotografią alternatywną, cykle autoportretów oraz drogę do międzynarodowego uznania.
Kształtowanie artystycznej tożsamości
Magdalena Nowak należy do twórczyń, których sztuka wyrasta z uważnej obserwacji otoczenia i głębokiego zainteresowania historią technik artystycznych. Poruszając się sprawnie między rysunkiem, fotografią, cyjanotypią, ilustracją a kolażem, wypracowała własny, unikalny język. Łączy on intymność osobistego doświadczenia z uniwersalnymi tematami ludzkiego bytu.
Artystka ukończyła Wydział Grafiki na gdańskiej ASP, jednej z najważniejszych uczelni artystycznych w Polsce. To właśnie w środowisku akademickim narodziły się jej pierwsze poważne poszukiwania twórcze, które zdefiniowały jej dalszą drogę zawodową. Już wtedy Nowak zaczęła eksperymentować z łączeniem tradycyjnych technik graficznych z fotografią.
Co ciekawe, jej pierwsza wystawa indywidualna odbyła się jeszcze przed rozpoczęciem studiów, co świadczy o bardzo wczesnym ukształtowaniu się jej artystycznego głosu. W tym okresie artystka zaczęła eksplorować motywy, które towarzyszą jej do dziś: człowieka, czas, światło i naturę.
Ważnym elementem jej życia zawodowego jest gdańskie środowisko artystyczne. Nowak jest rezydentką WL4 Mleczny Piotr oraz członkińą stowarzyszenia WL4 Przestrzeń Sztuki – wspólnoty twórców, którzy aktywnie współtworzą współczesną scenę kulturalną miasta.
Camera obscura: antyczna zasada w służbie nowoczesności
Fundamentem twórczości Magdaleny Nowak jest technika camera obscura.
To jeden z najstarszych sposobów generowania obrazu. Zasada działania jest genialnie prosta: światło wpada przez niewielki otwór do ciemnego pomieszczenia lub pudełka, rzutując odwrócony obraz na przeciwległą ściankę.
Ten fenomen optyczny, znany już w starożytności, odegrał kluczową rolę w rozwoju malarstwa i fotografii. W nowoczesnej interpretacji stał się podstawą fotografii otworkowej (ang. pinhole photography) – sztuki tworzenia zdjęć bez użycia soczewek.
Właśnie ta surowość i prostota fascynują artystkę. W jej pracach camera obscura nie jest jedynie narzędziem, lecz sposobem na kontemplację natury obrazu. Pozwala na powrót do momentu pierwotnego, w którym światło po raz pierwszy staje się wizją.
Co roku, w ostatnią niedzielę kwietnia, obchodzony jest Światowy Dzień Fotografii Otworkowej. Z tej okazji Nowak często zmienia jedną z pracowni w WL4 Mleczny Piotr w wielką kamerę otworkową. Odwiedzający mogą wejść do środka i obserwować, jak świat zewnętrzny w czasie rzeczywistym projektuje się na ścianach wnętrza.
Aparat z pudełka po filmie
Cechą charakterystyczną warsztatu Magdaleny Nowak jest jej przywiązanie do minimalistycznych narzędzi.
Od lat posługuje się tym samym aparatem, który wykonała samodzielnie jeszcze w czasie studiów. Jest to tekturowe pudełko po filmie fotograficznym, przerobione na kamerę z maleńką dziurką zamiast obiektywu.
Błona fotograficzna jest w nim przesuwana ręcznie, co daje unikalne efekty wizualne. Na odbitkach widać perforację filmu, nierówne krawędzie kadrów, a czasem przenikanie się kilku ujęć.
W tradycyjnej fotografii takie elementy uznaje się za błędy techniczne. W twórczości Nowak stają się one integralną częścią artystycznego wyrazu. Podwójne ekspozycje i przypadkowe przesunięcia budują wrażenie niestabilności obrazu. Zdjęcia balansują na granicy rzeczywistości i wspomnienia, precyzji i przypadku.
Właśnie ta celowa „niedoskonałość” sprawia, że jej prace są tak rozpoznawalne.
Długa ekspozycja i zapis upływającego czasu
Istotą fotografii otworkowej jest długa ekspozycja. Przez mały otwór wpada do środka znacznie mniej światła niż przez obiektyw, więc proces naświetlania musi trwać znacznie dłużej.
Dzięki temu fotografia nie rejestruje ułamka sekundy, lecz cały wycinek czasu.
Dla Magdaleny Nowak ta cecha stała się kluczowa. Jej prace badają płynność egzystencji i zdolność fotografii do zatrzymywania nie tylko momentu, ale i ruchu życia. Na jej zdjęciach postacie mogą wydawać się półprzezroczyste, jakby rozmywały się w przestrzeni.
Ruchy stają się miękkie, a światło tworzy odrębną warstwę obrazu. Powstaje specyficzna atmosfera – widz ma wrażenie, że patrzy na świat przez cienką warstwę pamięci lub snu.
Autoportret jako metoda badawcza
Ważne miejsce w dorobku artystki zajmują autoportrety, tworzone głównie w technice camera obscura. Nowak często przedstawia siebie wśród roślinności – traw, liści, gałęzi czy polnych kwiatów.
W tych kompozycjach ludzka figura nie dominuje nad otoczeniem. Wręcz przeciwnie – wydaje się rozpuszczać w środowisku naturalnym. Wizerunek człowieka staje się częścią krajobrazu, światła i czasu. Czasem twarz artystki jest jedynie plamą światła, ledwie dostrzegalnym konturem, podczas gdy rośliny wydają się bardziej realne od samej postaci.
Daje to wrażenie, że człowiek i natura współistnieją w tym samym rytmie. To właśnie jeden z takich autoportretów – ukazujący artystkę wśród roślin – został wybrany na międzynarodową wystawę 11th MIRA Pinhole Photography 2025 w Porto.
Cyjanotypia i powrót do korzeni
Obok fotografii otworkowej, w twórczości Nowak istotną rolę odgrywa cyjanotypia – jeden z najstarszych procesów fotograficznych. Technika ta kojarzona jest z brytyjską badaczką Anną Atkins, która w XIX wieku stworzyła pierwszą fotoksiążkę z botanicznymi obrazami alg morskich.
Cyjanotypia opiera się na wykorzystaniu światłoczułego roztworu, który po wystawieniu na działanie promieni słonecznych tworzy charakterystyczne, błękitne odbitki. Magdalena Nowak traktuje ten proces z wielkim szacunkiem dla tradycji – naświetla swoje prace wyłącznie światłem słonecznym.
Oznacza to, że proces twórczy jest uzależniony od pory roku, pogody i godziny. Tworzenie obrazów staje się więc swoistym dialogiem z naturą i siłami kosmicznymi.
Człowiek jako centralny motyw
Mimo wielości technik, w centrum zainteresowań Nowak zawsze pozostaje człowiek. Swoje rysunki artystka określa autorskim mianem „ludź”. To pojęcie oznacza dla niej istotę posiadającą własną historię, ciało i bogaty świat wewnętrzny.
Tworzy zarówno wielkoformatowe prace na banerach i papierze, jak i drobne kompozycje. Często wykorzystuje do tego papiery archiwalne, które niosą ze sobą własny ładunek historyczny. Inspiracją są dla niej proste momenty codzienności: twarze starszych osób, ruchy zwierząt, zachowania ptaków, gra światła na skórze czy gesty.
W tych z pozoru błahych detalach Nowak odnajduje głęboką poetykę życia.
Międzynarodowe uznanie i nagrody
Twórczość Magdaleny Nowak zyskała szerokie uznanie w kraju i za granicą. Artystka jest laureatką licznych konkursów, a jej prace gościły na wystawach w Europie, Azji i Ameryce. Sama twórczyni podchodzi do nagród z pokorą, podkreślając, że najważniejszy jest dla niej sam proces tworzenia i możliwość dzielenia się swoją wizją z widzem.
Pierwsze sukcesy przyszły już na studiach. Otrzymała m.in. II nagrodę w ogólnopolskim konkursie Konfrontacje Fotograficzne we Wrocławiu. W tym czasie zdobyła też wyróżnienia w Gdyni i Gdańsku, w tym nagrodę Złota Gdyńska Jesień oraz stypendium Prezydenta Miasta Gdyni.
Z czasem jej sztuka zaczęła rezonować na arenie międzynarodowej. W latach 2000. jej ilustracje nagradzano w Chinach, m.in. na Master Cup International Cartoon and Illustration Biennial w Pekinie. Jej prace doceniono także na wystawach BIRD 2005 oraz WINE International Invitation Cartoon Exhibition.
Szczególne miejsce w jej karierze zajmuje sukces na międzynarodowym festiwalu Satyrykon – jednym z najbardziej prestiżowych wydarzeń poświęconych rysunkowi satyrycznemu i ilustracji. Nowak zdobyła tam brązowy medal za cykl prac „Pies”. Ważnym dowodem jej roli w lokalnej społeczności są również Nagrody Prezydenta Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury, przyznane jej w 2014 i 2019 roku.
Dziś dzieła Magdaleny Nowak znajdują się w kolekcjach muzealnych na Tajwanie, w Katalonii, Macedonii i Pekinie, a także w zbiorach prywatnych w Polsce, Francji, Niemczech, Wielkiej Brytanii i Kanadzie. Jej obecność na wystawie w Porto w 2025 roku to kolejny krok w karierze artystki, która z prostego tekturowego pudełka uczyniła okno na niezwykły, poetycki świat.