Maria Janion — wybitna polska pisarka, badaczka romantyzmu, feministka i autorka licznych prac naukowych. Jej twórczość łączy analizę polskiej i europejskiej literatury, badania wierzeń ludowych, symboliki wampirów oraz społeczno-kulturowych transgresji. Janion oddawała głos marginalizowanym grupom, w szczególności kobietom, gejom i Żydom, oraz kształtowała współczesne rozumienie romantyzmu jako afirmacji wolności.
W artykule na igdansk.com omówiono jej biografię, dzieciństwo, przeżycia wojenne i akademickie, seminaria oraz osiągnięcia twórcze.
Traumatyczne dzieciństwo i pierwsze książki
Maria Janion urodziła się 24 grudnia 1926 roku w podwileńskich Mońkach. Jej dzieciństwo nie było beztroskie: ojciec cierpiał na alkoholizm i często zachowywał się agresywnie, a matka, próbując utrzymać rodzinę, zmuszona była wyjechać z dziećmi, zostawiając sześcioletnią Marię pod opieką chłodnej ciotki w Siedlcach. Te lata rozłąki i niedostatku materialnego pozostawiły głęboki ślad w świadomości dziewczynki, ale jednocześnie ukształtowały w niej nieodpartą pasję do czytania.
Już jako dziesięciolatka Janion potrafiła pochłonąć kilka książek dziennie. Jej dziennik z lat 1942–1943 świadczy o niezwykłym oddaniu literaturze: szesnastoletnia dziewczyna czytała ponad trzydzieści utworów miesięcznie, od przygodowych książek Kiplinga, przez humor Haszka, po dramatyczne historie Kossak-Szczuckiej. Czytanie stało się dla niej nie tylko ucieczką od rzeczywistości, ale sposobem na odnalezienie własnej wewnętrznej przestrzeni wolności i zrozumienie świata.
Seans filmu „King Kong” wywarł na Marii szczególne wrażenie. Obraz ogromnej małpy, która czule trzyma kruchą dziewczynę, stał się dla niej pierwszym emocjonalnym i intymnym doświadczeniem, znakiem tego, że jej uwaga skierowana jest ku Innemu — temu, co wykracza poza standardowe postrzeganie świata.
Wojna, okupacja i kształtowanie światopoglądu
Podczas okupacji Wilna Janion uczęszczała na tajne komplety, przeżyła wojnę i była świadkiem makabrycznych wydarzeń, w tym masowych mordów na Żydach w Ponarach. Obrazy te na zawsze pozostały w jej świadomości i ukształtowały głęboką odrazę do antysemityzmu, stając się potężnym motywem jej przyszłych badań naukowych.
Po wojnie rodzina osiadła w Łodzi. Młodość Janion charakteryzowała się fascynacją marksizmem i wiarą w możliwość sowieckiego panowania jako gwaranta pokoju. Wstąpiła do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, którą opuściła dopiero w 1978 roku. To doświadczenie dało jej fundament do krytycznego namysłu nad ideologiami, władzą i narracjami kulturowymi.
Gdańsk jako laboratorium intelektualne
Okres pracy Janion w Gdańsku był etapem, w którym jej myślenie osiągnęło pełną dojrzałość. Po dramatycznych wydarzeniach lat 1968–1969, kiedy została odsunięta w wyniku represji marcowych, praca w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego w 1970 roku stała się nowym początkiem.
Seminaria Janion przeradzały się w wydarzenia: były szkołą myślenia, a nie dyscypliną akademicką. Nie chodziło tu o przyswojenie kanonu czy poprawnych interpretacji. Wymagała osobistej odpowiedzialności za myśl i uczyła czytać nie tylko tekst, ale i to, co kultura stara się ukryć.
Janion pracowała od szóstej rano do północy, przekazując rękopisy wydawcom, a książki w jej domu były uporządkowane tematycznie: krytyka literacka i historia malarstwa w przedpokoju, romantyzm i literatura ezoteryczna — w mniejszym pokoju, kuchnia była poświęcona Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a łazienka — beletrystyce, socjologii i filozofii.
Twórczość i transgresja
Twórczości Janion nie da się sprowadzić do zbioru książek. Jej eseistyka i teksty naukowe to zawsze akt moralnej i intelektualnej odpowiedzialności. Krytykowała polski kult cierpienia, analizowała antysemityzm, otwierała się na Innych — kobiety, gejów, Żydów, wygnańców.
Szczególne miejsce w jej pracach zajmowały mroczne obrazy kultury — wampiry, upiory, niesamowite fantazje. Nie były one egzotyką, lecz narzędziem do zrozumienia wypartych lęków, seksualności i poczucia winy. Figury cieni kultury pomagały czytelnikowi zrozumieć procesy społeczne i polityczne, które pozostają poza oficjalnymi dyskursami. To właśnie z gdańskich seminariów zrodziły się wielotomowe „Transgresje” (1981–1988) — nie klasyczna monografia, lecz zapis żywego myślenia, dyskusji, wątpliwości i konfliktów. Tu po raz pierwszy systematycznie pojawiają się tematy monstrualności, wampiryzmu, seksualności, cielesności, politycznej nieświadomości. Dla polskiej nauki był to szok — i jednocześnie przełom w nowoczesnej humanistyce.
Romantyzm i inność jako klucz do kultury
W Gdańsku Janion ostatecznie sformułowała własną wizję polskiego romantyzmu. Dla niej była to żywa reakcja kultury na katastrofę nowoczesności, utratę państwowości i zbiorową traumę. Ostro krytykowała kult cierpienia i mesjańską retorykę, która zamienia ofiarę w cel sam w sobie i blokuje emancypację.
Okres gdański zaowocował również wprowadzeniem do polskiej humanistyki tematów marginalizowanych lub tabuizowanych: kobiecego doświadczenia, homoseksualności, żydowskiej obecności w kulturze, figury potwora i wampira jako metafory wyparcia. Inność była dla Janion papierkiem lakmusowym wolności kultury.
Wybitne dzieła i ich rezonans
Wśród kluczowych prac Janion znajdują się:
- „Gorączka romantyczna” (1975) — jedna z najważniejszych książek Janion, w której ostatecznie zerwała ze szkolno-muzealnym obrazem romantyzmu. Romantyzm jawi się tu nie jako epoka stylu, ale jako stan kultury w momencie kryzysu — odpowiedź na historyczną katastrofę, utratę suwerenności, doświadczenie klęski. Janion pokazuje, że romantyczna „gorączka” to symptom: nadmiar emocji, mistyki, ofiary, który może być zarówno źródłem wolności, jak i pułapką samozniszczenia. To właśnie tutaj pojawia się jej krytyka polskiego kultu cierpienia.
- „Kobiety i duch inności” (1996) — książka, która uczyniła Janion centralną postacią polskiej myśli feministycznej, nawet jeśli ona sama nie zawsze używała tego określenia. Tu kobieta po raz pierwszy pojawia się nie jako muza czy symbol, ale jako podmiot kultury, nośnik odmiennenego doświadczenia. Janion analizuje, jak kobiecość w polskiej tradycji była systemowo marginalizowana lub mitologizowana — i jak to ograniczało wolność wszystkich.
- „Żyjąc tracimy życie” (2001) — tytuł ten stał się jedną z najczęściej cytowanych formuł Janion. To filozoficzno-eseistyczna praca o egzystencjalnym wymiarze kultury, o tym, jak życie trwoni się w ideologiach, mitach i narzuconych rolach. Książka łączy literaturoznawstwo z osobistym doświadczeniem i jest przykładem tego, jak Janion zacierała granicę między nauką a życiem.
- „Wampir: biografia symboliczna” (2002) i „Niesamowita Słowiańszczyzna” (2006) — badania wyobraźni i mitów.
- „Bohater, spisek, śmierć: wykłady żydowskie” (2009) — ostatni tom, poświęcony tematyce żydowskiej w literaturze.
Wybrane dzieła zostały opublikowane pod redakcją uczennicy, Małgorzaty Czermińskiej, co przyczyniło się do popularyzacji Janion wśród nowych pokoleń humanistów.
Uczniowie, którzy stali się głosami epoki
Maria Janion nie tworzyła „szkoły” w wąskim tego słowa znaczeniu. Ale to właśnie w Gdańsku ukształtowało się pokolenie jej uczniów, które zdefiniowało polski krajobraz intelektualny: pisarz i literaturoznawca Stefan Chwin, Małgorzata Książek-Czermińska, Stanisław Rosiek, Anna Czekanowicz. Łączyło ich nie naśladownictwo nauczycielki, ale odwaga do samodzielnego myślenia i wchodzenia w konflikt z utartymi narracjami.
Miasto, które doceniło mistrzynię
Maria Janion zmarła w 2020 roku w wieku 93 lat. W 2026 roku jej imieniem nazwano ulicę przy kampusie uniwersyteckim — symboliczny gest, który ugruntował jej obecność w przestrzeni miejskiej.
To uznanie miało wagę nie tylko formalnego honoru: Gdańsk potraktował Janion jako część własnej tożsamości intelektualnej, a myślenie humanistyczne — jako fundament miasta.
Dziedzictwo i współczesna aktualność
Maria Janion pozostawiła po sobie ogromne dziedzictwo naukowe i osobowościowe: dziesiątki książek, setki studentów, niewyczerpaną energię do krytycznego myślenia i humanizmu. Jej twórczość dowodzi, że nauka i pisanie to nie tylko zawód, ale forma życia, sposób na obronę wolności i zrozumienie kulturowych cieni, które zawsze są tuż obok.
Nauczyła czytać romantyzm jako żywą przestrzeń wolności, a kulturę — jako pole transgresji i wyborów moralnych. Jej życie i twórczość pozostają aktualne i inspirują nowe pokolenia, ponieważ Janion udowodniła, że humanistyka może być jednocześnie poznawcza, nasycona emocjonalnie i moralnie odpowiedzialna.