Choroba Hashimoto, cukrzyca typu 1, stwardnienie rozsiane – to schorzenia, w przebiegu których nasz własny układ odpornościowy zawodzi i zaczyna atakować zdrowe komórki. Naukowcy długo szukali sposobu na zatrzymanie tego procesu bez szkody dla pacjenta. Rozwiązanie znalazł polski immunolog, Piotr Trzonkowski. Jako pierwszy na świecie wykorzystał on do leczenia chorób autoimmunologicznych limfocyty T regulatorowe (Treg). Zamiast sztucznie tłumić odporność za pomocą leków, badacz użył komórek organizmu, aby nauczyć układ immunologiczny rozpoznawania własnych tkanek i powstrzymać go przed ich atakowaniem. W tym artykule na portalu igdansk.com przybliżamy sylwetkę Piotra Trzonkowskiego i jego przełomowe osiągnięcia.
Droga od studenta do profesora
Piotr Trzonkowski urodził się w 1974 roku w niewielkim polskim mieście Kolno. Swoją drogę do sukcesu w medycynie rozpoczął w murach Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego (GUMed). Tę prestiżową uczelnię ukończył w 1999 roku, a w 2014 roku został najmłodszym w jej historii profesorem nauk medycznych.
Równolegle z pracą w Gdańsku, polski lekarz kształcił się za granicą. W latach 2005–2006 odbył staż podoktorski na Uniwersytecie Oksfordzkim w Wielkiej Brytanii, gdzie zajmował się zagadnieniami transplantologii nerek. Jak sam przyznaje, już wtedy zaczął myśleć o pomyśle, który ostatecznie zrewolucjonizował świat immunologii.
Według stanu na 2026 rok Piotr Trzonkowski jest kierownikiem Katedry i Zakładu Immunologii Klinicznej i Transplantologii GUMed. Jest autorem ponad 100 prac naukowych, które były cytowane ponad 2000 razy. Jego publikacja w prestiżowym czasopiśmie „Science Translational Medicine”, opisująca nowatorską metodę terapii, jest dziś uznawana za manifest nowej ery w medycynie.
Artykuł, który stał się impulsem do odkrycia
W 1995 roku japoński naukowiec Shimon Sakaguchi poinformował w czasopiśmie naukowym, że odkrył w ludzkiej krwi szczególne komórki układu odpornościowego, które nie atakują wrogów, a wręcz przeciwnie — hamują i regulują jego pracę. Naukowiec nazwał je komórkami T regulatorowymi.
Artykuł Japończyka trafił w ręce młodego Trzonkowskiego. Tam, gdzie odkrywca dostrzegł skomplikowany mechanizm natury, polski lekarz zauważył gotową strategię leczenia.
W zdrowym układzie odpornościowym istnieje wyraźny podział ról. Większość komórek immunologicznych identyfikuje i zwalcza infekcje. Z kolei limfocyty Treg odpowiadają za utrzymanie homeostazy (równowagi). Ich głównym zadaniem jest hamowanie procesów zapalnych i zapobieganie agresji organizmu wobec własnych tkanek. Kiedy brakuje komórek Treg lub nie działają one prawidłowo, dochodzi do zaburzenia tolerancji immunologicznej. Organizm błędnie identyfikuje własne komórki jako antygeny i uruchamia proces ich niszczenia. Tak właśnie powstają choroby autoimmunologiczne:
- w cukrzycy typu 1 niszczona jest trzustka;
- w stwardnieniu rozsianym uszkadzane są włókna nerwowe;
- w chorobie Hashimoto cierpi tarczyca.
Istota pomysłu Trzonkowskiego była zarazem prosta i rewolucyjna. Polski immunolog założył, że niedobór limfocytów T regulatorowych można uzupełnić, podając je pacjentowi z zewnątrz. To rozwiązanie przekształciło immunologię teoretyczną w praktyczną terapię, dając nadzieję na opanowanie chorób, które dotąd uważano za nieuleczalne.
Od teorii do praktyki
Swoje pierwsze badania Piotr Trzonkowski prowadził wspólnie z hematologami z Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku (UCK). Zespół pracował nad pokonaniem śmiertelnego powikłania po przeszczepie szpiku kostnego – choroby przeszczep przeciw gospodarzowi (GvHD).
W praktyce oznacza to, że wraz ze szpikiem dawcy pacjent otrzymuje obce komórki odpornościowe. Zamiast chronić, zaczynają one traktować narządy nowego gospodarza (skórę, wątrobę, jelita) jako zagrożenie i przypuszczają atak. Organizm dosłownie zaczyna walczyć sam ze sobą. Z tego powodu pacjenci umierali nawet po technicznie bezbłędnie przeprowadzonej transplantacji.
Piotr Trzonkowski zaproponował przełomowe rozwiązanie: izolować z krwi pacjenta limfocyty T regulatorowe, namnażać je w laboratorium przez dwa tygodnie, a następnie ponownie podawać choremu. Komórki te miały za zadanie „okiełznać” agresywny układ odpornościowy i zatrzymać atak na narządy. Aby udowodnić bezpieczeństwo innowacyjnej terapii, naukowiec sam został pierwszym ochotnikiem i przetestował ją na sobie.
W 2007 roku w UCK w Gdańsku przeprowadzono pierwsze na świecie udane leczenie GvHD za pomocą komórek Treg. Udało się powstrzymać niszczycielską reakcję i uratować życie chorych. To był przełomowy moment, w którym medycyna przeszła od eksperymentalnej koncepcji do realnego zastosowania klinicznego limfocytów Treg.
Terapia Treg w leczeniu cukrzycy typu 1
Sukces w walce z powikłaniami potransplantacyjnymi zainspirował zespół Trzonkowskiego, by nie osiadać na laurach. W 2011 roku lekarz dokonał kolejnego światowego przełomu: jako pierwszy zastosował terapię Treg w leczeniu cukrzycy typu 1.
W przebiegu tej choroby trzustka pacjenta jest początkowo w stanie funkcjonować, ale układ odpornościowy metodycznie niszczy jej komórki odpowiedzialne za produkcję insuliny. Bez tego hormonu cukier z pożywienia nie może wnikać do komórek i dostarczać im energii. W efekcie człowiek jest zmuszony do przyjmowania zastrzyków z insuliną do końca życia. Jednak nawet to nie zawsze chroni przed groźnymi powikłaniami, takimi jak:
- utrata wzroku;
- niewydolność nerek;
- amputacje kończyn.
Terapia Treg pozwoliła powstrzymać agresję autoimmunologiczną skierowaną przeciwko trzustce. Wyniki badań klinicznych robiły ogromne wrażenie: nawet 5 lat po zakończeniu leczenia ocalałe komórki nadal produkowały insulinę. Choć jej ilość była mniejsza niż u zdrowego człowieka, wystarczyło to, aby radykalnie zmniejszyć dawki zastrzyków i zminimalizować ryzyko powikłań. Co więcej, niektórzy pacjenci przez pewien czas mogli całkowicie zrezygnować z iniekcji.
Ogromną zaletą metody Trzonkowskiego jest jej bezpieczeństwo i dobra tolerancja przez pacjentów. Komórki Treg działają precyzyjnie tylko tam, gdzie toczy się proces zapalny, nie upośledzając przy tym ogólnej odporności człowieka.
Od laboratorium do fabryki farmaceutycznej
Kiedy stało się jasne, że skala odkrycia przerasta możliwości uniwersyteckich laboratoriów, Piotr Trzonkowski założył firmę PolTREG S.A. Jest to klasyczny spin-off Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego – przedsiębiorstwo, które wyrosło bezpośrednio z badań naukowych. Od 2019 roku Trzonkowski osobiście zarządza spółką.
W Gdańsku powstał własny zakład produkcji farmaceutycznej. Obiekt PolTREG S.A. stał się jednym z najnowocześniejszych tego typu miejsc w Europie. Preparaty na bazie komórek Treg powstają tam zgodnie z najwyższymi światowymi standardami. Mimo że w kwietniu 2026 roku oficjalny proces rejestracji leków wciąż trwa, terapia jest już dostępna dla pacjentów gdańskiego UCK. Stało się to możliwe dzięki specjalnemu pozwoleniu Europejskiej Agencji Leków (EMA), wydanemu dla terapii zaawansowanych.
Dziś PolTREG należy do światowej elity w swojej dziedzinie. Badania kliniczne nad leczeniem cukrzycy i stwardnienia rozsianego przyniosły niezwykle obiecujące rezultaty. Kolejnym celem firmy jest uczynienie terapii Treg oficjalnie uznanym, globalnym standardem leczenia.
Dzięki wieloletniej pracy Piotra Trzonkowskiego Gdańsk ugruntował swoją pozycję jako jedno z głównych europejskich centrów innowacji medycznych. Przełom w zastosowaniu terapii Treg udowodnił, że klucz do pokonania najcięższych chorób autoimmunologicznych kryje się w samym ludzkim organizmie. Przejście od uniwersyteckich eksperymentów do stworzenia zaawansowanej produkcji farmaceutycznej to najlepszy dowód na to, że era terapii komórkowej już nadeszła, a jej przyszłość kształtuje się na naszych oczach, na początku XXI wieku.